تبلیغات
قلم حق - نحوه طرح شكایت چك های بلامحل حقوقی در مراجع قضایی:
نحوه طرح شكایت چك های بلامحل حقوقی در مراجع قضایی:

مقدمه 
در قانون تجارت ایران از اسناد تجاری تحت نام ویژه ای بیان و تعریف نشده بلكه در باب چهارم تحت عنوان برات ، فته طلب و چك به ذكر مواد قانونی پرداخته كه خود مبین قصد مقنن به جهت وضع مقرراتی برای عمده ترین اسناد تجارتی معمول و متداول بوده است . چك پس از گسترش عملیات بانكی یكی از مهمترین وسایل دریافت و پرداخت وجه شناخته شده و پس از برات و سفته كه تعهد پرداخت هستند چك جانشین پول نقد گردیده است . قواعد و اهمیت چك ناشی از امتیازی است كه قانون تجارت یا قانون صدور چك به آن داده یا می دهد ،تا بهترین وسیله سهولت مبادله پول و یا انتقال وجه ارزش به فرد دیگر باشد .


تعریف و شرایط صدور چك 
بر طبق ماده ۳۱۰ قانون تجارت چك نوشته ای است كه به موجب آن صادر كننده وجوهی را كه نزد محال علیه دارد كلا یا بعضا مسترد و یا به دیگری واگذار می نماید بنابر این تعریف ،چك سند انتقال وجه است و در جریان صدور چک حداقل ۳ نفر وجود دارند :
۱- كسی كه چك صادر می كند . 
۲- كسی كه چك عهده او صادر می شود یعنی در نزد او مقداری وجه موجود است . 
۳- و بالاخره كسی كه وجه چك را دریافت می نماید . 
با قبول این تعریف قانونی می توان گفت كه فرم مخصوصی برای نوشتن لازم نبوده و با هر تقاضای كتبی كه دارنده حساب برای انتقال و پرداخت وجه نماید قابل قبول است . ولی می توان این موضوع را با این توضیح رد نمود كه چون بانك به هنگام گشایش حساب جاری و قبول وجه از شخص ، وسیله انتقال خاصی بر طبق قرار داد حساب جاری كه همان اوراق چك باشد به باز كننده حساب می سپارد یعنی بین طرفین مقرر می شود كه استرداد و انتقال وجه نیز به وسیله همان اوراق باشد كه بانك ها در اختیار مشتریان برای انتقال و باز پرداخت وجه گذارده اند و قانون مالیات های مستقیم هم ابطال مبلغ معین تمبر را قبل از تحویل دسته چك از طرف بانك بر روی برگ چك تاكید نموده است پس چك تنها وسیله انتقال وجه است خواه دریافت كننده وجه صاحب حساب باشد یا هر شخص دیگری كه ذینفع وجه چك است . 
با توضیحی كه یاد شد می توان گفت كه چك وسیله استرداد و انتقال وجه تودیع شده یا استفاده از اعتبار مصوبه و موجود در یكی از بانك های قانونی است كه معمولا با استفاده از برگ های ویژه ای كه بانك محال علیه قبلا در اختیار دارندگان حساب گذارده است ، به عمل می آید . در مقایسه بین چكی كه محال علیه پرداخت كننده آن بانك می باشد با چكی كه محال علیه آن بانك نسبت به تفاوت های قابل توجهی وجود دارد از جمله این كه : 
- در مورد چك بلا محلی كه محال علیه آن بانك می باشد امكان صدور اجرائیه بر علیه صادر كننده چك از طریق اجرای ثبت وجود دارد در حالی كه برای صدور اجرائیه در مورد چك هایی كه محال علیه آنها بانک نیست می بایست در دادگاه اقامه دعوی حقوقی بشود و حكم به مرحله قطعیت نیز برسد . 
- در موردی كه محال علیه بانك می باشد امكان تعقیب جزایی صادر كننده چك بلا محل وجود دارد و حال آن كه تعقیب جزایی صادر كننده چك بلامحل كه محال علیه آن بانك نیست به صرف بلامحل بودن چك ، وجود ندارد و فقط در صورت ارتكاب جرمی ، از قبیل جعل و سرقت ، تعقیب جزایی امكان پذیر می باشد - وقتی كه محال علیه بانك می باشد ، در مورد صدور 
چك بلامحلی كه در آن تعیین مبلغ شده محل صدور قید نگردیده تاریخ و
 نام محال علیه ذكر شده و صادر كننده فرضا آن را امضا، و به دارنده واگذار نموده است نه تنها از لحاظ كیفری قابلیت تعقیب وجود دارد ، بلكه از نظر حقوقی هم غالبا غیر قابل خدشه و ایراد است . اما وقتی كه محال علیه بانك نیست قبول چك های مذكور در فوق بعضاً حقوق دارنده را نسبت به چك به عنوان یك سند تجاری متزلزل می گرداند .
 


س ا - در مورد صدور چك وجود حداقل چند نفر ضروری است ؟ 

ج - اگر صادر كننده شخصا وجوهی را كه نزد محال علیه دارد مسترد كند وجود دو نفر كافی است . صادر كننده و محال علیه ولی اگر صادر كننده وجوهی را كه نزد محال علیه دارد به دیگری واگذار نماید وجود سه نفر لازم است : صادر كننده ، دارنده چک، و محال علیه .
با توجه به این كه در ماده ۳۱۰ قانون تجارت به محال علیه به طور مطلق اشاره شده ، این کلمه (محال علیه)شامل چه اشخاصی می گردد ؟ ج محال علیه در مورد چك شامل شخص حقیقی نظیر یك صراف و همچنین شامل شخص حقوقی اعم از تشكیلات و موسسات غیر تجارتی كه به ثبت رسیده اند مانند موسسه خیریه ای كه ثبت شده و یا بانك كه به صورت شركت سهامی عام اداره می شود ، می گردد .
 



س 3 - در موردی كه محال علیه بانك باشد دارنده چك بلامحل را چه مزایایی برخودار است ؟ 

ج - در چنین صورتی دارنده چك بلامحل دارای مزایای زیر است : 
۱- می تواند بدون طرح دعوی در دادگاه و اخذ و حكم قطعی ، تحت شرایطی كه در ماده ۲۰ ق صدور چك ۷۲ آمده است از طریق اجرای ثبت مبادرت به صدور اجرائیه نماید و مطابق آیین نامه مربوطه احقاق حق كند در حالی كه در چكی كه محال علیه آن بانك نباشد چنین مزیتی مترتب نیست .
۲- در موردی كه محال علیه بانك می باشد امكان تعقیب جزایی صادر كننده چك بلامحل وجود دارد در حالی كه امكان تعقیب جزایی صادر كننده چك بلامحلی كه محال علیه آن بانك نمی باشد میسر نیست ، مگر این كه مسئله ارتكاب جرمی در خصوص چك ارایه شده مطرح باشد . 
۳- وقتی كه محال علیه بانك باشد در صورتی كه در چك بلامحل صادره ، تعیین مبلغ نشده باشد یا تاریخ صدور آن قید شده باشد و فقط صرف امضا به دارنده واگذار شده چك مذكور هنوز عنوان چك بلامحل را داشته و حداقل قضیه آن است كه قابل تعقیب جزایی است اما در مواردی كه محال علیه بانك نیست اگر صادر كننده چك بالامحل از كسر مورد یا مواردی از قیودی كه مورد نظر قانونگذار می باشد خودداری كرده باشد و به صرف امضا آن را واگذار 
كرده باشد علاوه بر این كه تعقیب جزایی صادر كننده امكان ندارد . اصولا قضیه طرح دعوی حقوقی علیه صادركننده و سایر مسئولان پرداخت چك نیز با بحث های نظری موافق یا مخالف برخورد خواهد كرد . 



ویژگی های چك : 

چك برای این كه از طرف بانك قابل وصول باشد باید دارای شرایطی باشد ، مطابق با ماده ۳۱۱ قانون تجارت: 1) در چك باید محل و تاریخ صدور قید شده و به امضای صادر كننده برسد. 2) پرداخت وجه چك نباید وعده داشته باشد. پس محل صدور و تاریخ صدور و امضای صادر كننده و همچنین به رویت بودن چك از شرایطی اساسی چك است . اكنون می توان شرایط صحت چك را به شكل زیر خلاصه كرد :
۱- محل صدور 
۲- تاریخ صدور 
۳- مبلغ چك 
پس با فقدان هر یك از شرایط و مندرجات فوق چك صادره فاقد ارزش قانونی بوده و از طرف بانك به علت فقدان شرایط صحت برگشت می شود . 


وظایف بانك درباره چك 

۱- بانك ها مكلفند در روی هر برگ چك نام و نام خانوادگی صاحب حساب را قید نمایند . 
۲- در مواردی كه ذی نفع دستور عدم پرداخت وجه چك می دهد بانك مكلف است وجه چك را تا تعیین تكلیف آن در مرجع رسیدگی یا انصراف دستور دهنده در حساب مسدودی نگهداری نماید . 
۳- برای تشخیص این كه چه كسی اولین بار برای وصول وجه چك به بانك مراجعه كرده است بانك ها مكلفند به محض مراجعه دارنده چك هویت كامل و دقیق او را پشت چك با ذكر تاریخ قید نمایند . 
۴- بانك ها مكلفند كلیه حساب های جاری اشخاص را كه بیش از یك بار چك بی محل صادر كرد و تعقیب آنها منتهی به صدور كیفر خواست شده باشد بسته و تا ۳ سال تمام به نام آنها حساب جاری دیگر باز ننمایند . 
۵- هر گاه در متن چك شرطی برای پرداخت ذكر شده باشد بانك به آن شرط ترتیب اثر نخواهد داد . 

مدت ارائه چك به بانك محال علیه : 
مدت ارایه چك به بانك محال علیه و مسئولیت ظهر نویسان با توجه به این كه در قانون صدور چك و همچنین قانون تجارت محدودیتی برای مدت ارائه چك و مطالبه وجه آن بانك محال علیه پیش بینی نگردیده و مواد ۳۱۸ و ۳۱۹ قانون تجارت نیز مرور زمان مربوط به دعاوی چك را عنوان نموده كه ارتباطی به عمل بانك در خصوص پرداخت وجه چك ندارد ، علی هذاذی نفع چك می تواند طبق مصوبه كمیسیون حقوقی بانك ها در سال ۱۳۶۳ تا ده سال برای وصول وجه چك به بانك مراجعه كند 

مدت مسئولیت مدنی پشت نویسان چك بر طبق قانون تجارت كه در قانون صدور چك ماده 20 تایید شده عبارتست از : 

- اگر صدور چك و تادیه وجه آن در یك شهر باشد ۱۵ روز 
- اگر صدور چك و تادیه وجه آن در دو شهر یك كشور باشد ۴۵ روز 
- اگر صدور چك و تادیه وجه آن در ۲ كشور باشد ۴ ماه تمام 
پس از ذكر موارد فوق در این جا لازم است چگونگی اقامه دعوی در مورد چك را بررسی كنیم . 


اعتراض عدم تادیه 

اعتراض عدم تادیه نخستین و مهمترین كاری است كه دارنده چك باید انجام دهد و مقصود از آن اعتراضی است كه بر اثر امتناع از پرداخت وجه چك از طرف محال علیه به توسط دارنده چك به عمل می آید . در واقع همان برگشت زدن به چك می باشد و طبق رای وحدت رویه شماره ۵۳۶ مورخ ۱۰/۷/۱۳۶۹
گواهی بانك محال علیه دایر بر عدم تادیه وجه چك كه در مدت ۱۵ روز به بانك مراجعه شده باشد به منزله واخواست اعتراض عدم تادیه می باشد . در رابطه با این رویه باید دانست كه اولا رویه مذكور تنها در مواردی قابل اعمال است كه محال علیه بانك باشد . بنابراین در مواردی كه محال علیه بانك نیست اعتراض تابع قانون تجارت مواد ۳۱۴ و ۲۸۰ بود و مدت آن ۱۰ روز از تاریخ چك می باشد . 
ثانیاً : در موردی كه محال علیه بانك می باشد رای وحدت رویه مذكور موجب افزایش مدت اعتراض از ۱۰ روز به ۱۵ روز گردیده است در یك جمع بندی و نتیجه گیری باید گفت با توجه به این كه چك بلامحل در شرایط ویژه ای باعث تعقیب كیفری صادر كننده خواهد شد لیكن چنانچه چك واجد شرایط تعقیب كیفری صادر كننده آن نباشد این حق برای دارنده 
چك محفوظ است تا به منظور مطالبه مبلغ چك با رعایت مقررات قانون آیین دادرسی مدنی اقدام به تنظیم و تقدیم دادخواست علیه صادر كننده چك و ظهر نویسان آن به دادگاه عمومی محل وقوع جرم بنماید . 



مدارك لازم برای تهیه و تنظیم دادخواست حقوقی چك بلامحل : 
۱- تهیه فتوكپی مصدق چك بلامحل از روی چك و پشت آن در ۲ نسخه 
۲- تهیه فتوكپی مصدق گواهی نامه عدم پرداخت چك بلامحل توسط بانك در ۲ نسخه 
۳- خرید ۲ نسخه برگ دادخواست به دادگاه نخستین و تكمیل و امضای آن 
۴- الصاق تمبر قانونی بازای مبلغ خواسته توسط شعبه بانك مستقر در مرجع قضایی و سپس تحویل دادخواست و ضمایم آن به شرح موارد فوق به دفتر ثبت دادخواست های مرجع قضایی و اخذ شماره ر سید آن تبصره شایان توجه است چنانچه دارنده چك قصد داشته باشد تا اموال صادر كننده چك را نیز تامین نماید ، ضمن اشاره به تقاضای صدور قرار تامین خواسته معادل بهای خواسته در متن دادخواست می باید به عنوان خسارت احتمالی مبلغی معادل ۱۲ درصد وجه چك را نیز در صندوق دادگستری تودیع نماید . 

نحوه تنظیم برگ دادخواست به دادگاه نخستین در مورد مطالبه وجه چك 

چنانچه دارنده چك بلامحل چك را از صادر كننده چك دریافت نموده باشد و قصد طرح شكایت حقوقی داشته باشد ، خوانده چنین دعوایی فقط صادر كننده چك بلامحل می باشد ، اما اگر دارنده چك بلامحل چك را از ظهر نویس تحویل گرفته باشد می تواند دعوی خود را هم علیه صادر كننده و هم علیه ظهر نویس و یا علیه هر دوی آنان در دادگاه محل وقوع جرم اقامه نماید قابل ذكر است كه در عمل طرح دعوی حقوقی علیه صادر كننده چك پرداخت نشدنی ، به علت طولانی بودن جریان دادرسی زیاد مورد توجه نیست و دارندگان چك های بلامحل تمایل چندانی به استفاده از طریقه حقوقی برای وصول وجه چك خود ندارند . مگر اینكه بنا به جهاتی استفاده از طریقه كیفری و یا مراجعه به اجرای ثبت برای وصول وجه چك برای آنان مقدور نباشد نمونه دادخواست جهت مطالبه مبلغ چك علیه صادر كننده و ظهرنویس آن با تقاضای تامین اموال خواندگان به شرح صحفه بعد ارائه می گردد 


س . ا فواید اعتراض عدم تادیه در مورد چك چیست ؟ 

ج . اولا در صورت اعتراض در موعد مقرر قانونی دارنده چك می تواند بدون تودیع خسارات احتمالی در صندوق دولت اقدام به تامین اموال مدعی علیه كند . در ضمن مطابق نظریه شماره ۴۸۵۶/۷ ۲۲/۱۰/۵۸ اداره حقوقی قوه قضائیه چنانچه محال علیه بانك باشد نیازی به تودیع خسارت احتمالی از طرف دارنده چك نیست و در خواست تامین محدود به مدت نمی باشد ، ثانیا با اقدام به اعتراض است كه امكان طرح دعوی علیه برخی از مسئولین پرداخت چك فراهم می گردد . ثالثا دارنده چك می تواند در خواست صدور حكم به پرداخت خسارت تاخیر تادیه را از تاریخ اعتراض بنماید و در غیر این صورت پرداخت خسارت مذكور از تاریخ تقدیم دادخواست محاسبه خواهد شد . 




س . 2 دارنده چك در چه مواعدی می بایست به محال علیه مراجعه كرده و چك را مورد مطالبه قرار دهد ؟ 

ج مواعدی كه دارنده می بایست در آن مواعد به محال علیه مراجعه و وجه چك را مورد مطالبه قرار بدهد ، مشتبه به این كه محل صدور و وصول چك در كجا قرار داشته باشد به تفاوت ۱۵ روز ، ۴۵ روز و ۴ ماه می باشد